Cień, łuk lub ciemny półksiężyc po operacji zaćmy – czym są dysfotopsje?

Po operacji zaćmy część pacjentów zauważa nietypowe zjawisko: cień z boku pola widzenia, ciemny łuk albo półksiężyc pojawiający się najczęściej po zewnętrznej stronie obrazu. Pomimo prawidłowej ostrości wzroku może powstawać wrażenie, jakby z boku oka znajdowała się przeszkoda, fragment oprawki okularów lub zasłona. Jedną z możliwych przyczyn jest dysfotopsja ujemna, czyli niepożądane zjawisko optyczne występujące po wszczepieniu soczewki wewnątrzgałkowej. W wielu przypadkach objaw stopniowo słabnie wraz z gojeniem oka i adaptacją układu wzrokowego. Cienia po operacji nie należy jednak rozpoznawać samodzielnie, ponieważ podobny opis może dotyczyć również chorób siatkówki wymagających pilnej konsultacji.

Najważniejsze informacje

• Cień z boku po operacji zaćmy może być objawem dysfotopsji ujemnej.
• Pacjenci opisują ją najczęściej jako ciemny łuk, linię lub półksiężyc w skroniowej części pola widzenia.
• Objaw nie musi oznaczać, że soczewka została źle dobrana, przemieściła się albo że operacja zakończyła się niepowodzeniem.
• W większości świeżych przypadków dolegliwość stopniowo słabnie samoistnie.
• Dysfotopsję należy odróżnić od błysków, nagłego pojawienia się licznych mętów oraz postępującej zasłony w polu widzenia.
• Utrzymujący się lub nasilający cień wymaga badania okulistycznego i oceny położenia implantu, rogówki, powierzchni oka oraz siatkówki.
• W Klinice Provisus wykonujemy operacje zaćmy, obejmujące diagnostykę, dobór soczewki, zabieg i opiekę pooperacyjną.

Czym są dysfotopsje po operacji zaćmy?

Dysfotopsje to niepożądane zjawiska wzrokowe, które mogą pojawić się po usunięciu naturalnej soczewki i wszczepieniu soczewki wewnątrzgałkowej. Nie zawsze powodują pogorszenie ostrości wzroku mierzonej podczas badania. Pacjent może dobrze odczytywać optotypy, ale jednocześnie odczuwać dyskomfort związany z cieniem, odblaskami albo nietypowym rozchodzeniem się światła.

Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje dysfotopsji:

Dysfotopsja dodatnia

Polega na widzeniu dodatkowych jasnych zjawisk, takich jak:

• odblaski,
• smugi świetlne,
• rozbłyski w kształcie gwiazdy,
• jasne łuki,
• pierścienie wokół lamp i reflektorów.

Jedną z jej postaci jest efekt halo, szczególnie zauważalny wieczorem i podczas prowadzenia samochodu po zmroku.

Dysfotopsja ujemna

Dysfotopsja ujemna, nazywana także negatywną, jest postrzegana jako brak fragmentu obrazu lub ciemna strefa. Najczęściej przyjmuje postać:

• cienia z boku oka,
• ciemnego półksiężyca,
• łuku albo pionowej linii,
• wrażenia zasłonięcia skroniowej części pola widzenia.

W piśmiennictwie zjawisko to opisywane jest jako łukowaty cień umiejscowiony zwykle po skroniowej stronie pola widzenia.

Jak wygląda cień z boku po operacji zaćmy?

Pacjenci nie zawsze używają określenia „dysfotopsja”. Podczas wizyty mogą powiedzieć:
„Widzę czarny półksiężyc z boku oka”.
„Mam wrażenie, jakby po prawej lub lewej stronie była oprawka okularów”.
„Centralnie widzę dobrze, ale z boku pojawia się ciemny łuk”.
„Cień jest najbardziej zauważalny w jasnym pomieszczeniu albo gdy światło pada z boku”.

Typowa dysfotopsja ujemna pozostaje zwykle w podobnym miejscu pola widzenia. Może być bardziej widoczna w określonych warunkach oświetleniowych, a mniej zauważalna podczas wykonywania codziennych czynności wymagających skupienia wzroku centralnego.
Sama obecność takiego objawu nie przesądza jednak o rozpoznaniu. Każdy nowy cień w polu widzenia po operacji powinien zostać opisany lekarzowi, szczególnie jeżeli pojawił się nagle, zwiększa swoją powierzchnię lub towarzyszą mu inne zaburzenia.

Dlaczego po operacji pojawia się ciemny półksiężyc?

Podczas operacji zaćmy zmętniała naturalna soczewka zostaje usunięta i zastąpiona sztuczną soczewką wewnątrzgałkową. Implant ma inne wymiary, kształt i właściwości optyczne niż naturalna soczewka oka.
Jedna z najczęściej przyjmowanych teorii zakłada, że dysfotopsja ujemna jest związana z powstawaniem strefy niedostatecznie oświetlonej na obwodowej części siatkówki. Światło wpadające do oka pod dużym kątem może być załamywane częściowo przez soczewkę wewnątrzgałkową, a częściowo przechodzić poza jej krawędzią. Między tymi obszarami może powstać cień odbierany jako ciemny łuk.

Na wystąpienie objawu mogą wpływać między innymi:

• budowa i krawędź soczewki wewnątrzgałkowej,
• położenie implantu względem tęczówki i torebki soczewki,
• wielkość źrenicy,
• indywidualna anatomia oka,
• sposób, w jaki torebka naturalnej soczewki zachodzi na implant,
• kierunek padania światła.

Mechanizm dysfotopsji jest złożony i nadal nie został wyjaśniony w pełni. Dlatego pojawienie się cienia nie oznacza automatycznie błędu podczas zabiegu ani przemieszczenia soczewki. Dysfotopsja może wystąpić również po prawidłowo przeprowadzonej, niepowikłanej operacji.

Jak często występuje dysfotopsja?

Wyniki badań różnią się ze względu na stosowane definicje, moment przeprowadzania ankiety oraz rodzaje wszczepianych soczewek. W przeglądach naukowych dysfotopsję ujemną w pierwszym okresie po operacji opisywano nawet u kilkunastu–kilkudziesięciu procent pacjentów.

Europejskie Towarzystwo Chirurgii Zaćmy i Chirurgii Refrakcyjnej przytacza dane wskazujące, że dysfotopsja ujemna może wystąpić bezpośrednio po zabiegu u około 16% pacjentów, przy czym około 80% tych przypadków ustępuje samoistnie. Inny przegląd podaje częstość początkową do 26%, natomiast po roku utrzymujące się objawy obserwowano u około 0,13–3% pacjentów.
Statystyki pokazują, że cień może być stosunkowo częstym objawem we wczesnym okresie, ale jego długotrwałe utrzymywanie się jest zdecydowanie rzadsze.

Czy cień może zniknąć samoistnie?

Tak. W wielu przypadkach cień stopniowo staje się mniej intensywny albo przestaje być zauważalny. Może być to związane z:

• gojeniem się oka,
• zmianami zachodzącymi w torebce otaczającej implant,
• adaptacją układu nerwowego do nowego sposobu tworzenia obrazu,
• stopniowym ograniczeniem uwagi kierowanej na obwodowe zjawisko.

Proces dostosowania mózgu do zmienionych warunków optycznych nazywany jest neuroadaptacją. Nie oznacza on, że pacjent „wyobraża sobie” cień. Zjawisko jest realnie odczuwane, ale z czasem układ wzrokowy może nauczyć się skuteczniej je ignorować. Szersze informacje o typowych zmianach obrazu, czasie stabilizacji ostrości i objawach alarmowych znajdują się w poradniku „Widzenie po operacji zaćmy – jak się zmienia i co powinno zaniepokoić?”.

Dysfotopsja czy problem z siatkówką?

To najważniejsze rozróżnienie. Ciemny łuk charakterystyczny dla dysfotopsji może przypominać objaw choroby siatkówki, ale pacjent nie powinien samodzielnie zakładać, że przyczyną jest wyłącznie implant.

Pilnego kontaktu z okulistą wymagają:

• nagłe pojawienie się licznych nowych mętów,
• błyski światła,
• cień przypominający zasłonę lub kurtynę,
• stopniowe rozszerzanie się ubytku pola widzenia,
• nagłe pogorszenie ostrości widzenia,
• utrata widzenia centralnego,
• silny ból lub wyraźne zaczerwienienie oka.

National Eye Institute wskazuje, że nagły wysyp mętów, błyski oraz cień lub „kurtyna” w polu widzenia należą do charakterystycznych objawów odwarstwienia siatkówki. Stan ten wymaga pilnej diagnostyki i nie powinien być traktowany jak typowa adaptacja do soczewki.
Szczególną ostrożność należy zachować, gdy cień:

• pojawia się nagle po okresie prawidłowego widzenia,
• przesuwa się albo powiększa,
• nie ma regularnego kształtu półksiężyca,
• obejmuje coraz większą część obrazu,
• występuje razem z błyskami lub licznymi mętami.

Jak diagnozuje się cień po operacji zaćmy?

Rozpoznanie dysfotopsji ujemnej jest diagnozą stawianą po wykluczeniu innych przyczyn zaburzenia pola widzenia. Okulista rozpoczyna od dokładnego wywiadu:

• kiedy pojawił się cień,
• czy pozostaje w tym samym miejscu,
• w jakim oświetleniu jest najbardziej zauważalny,
• czy występuje w jednym czy w obu oczach,
• czy towarzyszą mu błyski, męty, ból albo pogorszenie ostrości.

Badanie może obejmować ocenę:

• ostrości wzroku i resztkowej wady refrakcji,
• rogówki i filmu łzowego,
• przedniego odcinka oka w lampie szczelinowej,
• ułożenia i stabilności soczewki wewnątrzgałkowej,
• źrenicy oraz torebki soczewki,
• siatkówki po rozszerzeniu źrenicy,
• pola widzenia, jeżeli charakter objawu tego wymaga.

Niekiedy objawy przypominające dysfotopsję nasilają się przez suchość oka, niepełną korekcję wady, stan zapalny albo zmętnienie tylnej torebki soczewki. Leczenie powinno więc wynikać z rozpoznanej przyczyny, a nie jedynie z opisu „cienia”.

Jak leczy się dysfotopsję ujemną?

Postępowanie zależy od czasu trwania i nasilenia dolegliwości.

Obserwacja po wcześniejszym badaniu

Jeżeli objaw pojawił się niedługo po operacji, pozostaje stabilny, a badanie nie wykazuje powikłań, lekarz może zalecić obserwację. Jest to częste postępowanie, ponieważ większość wczesnych dysfotopsji ujemnych z czasem słabnie. Obserwacja nie oznacza ignorowania objawu. Pacjent powinien zgłaszać się na kontrole i ponownie skontaktować z kliniką, jeżeli cień się nasila albo pojawiają się dodatkowe zaburzenia.

Korekcja innych problemów optycznych

W pierwszej kolejności można skorygować czynniki, które pogarszają ogólną jakość widzenia, na przykład:

• resztkową wadę refrakcji,
• suchość powierzchni oka,
• nieprawidłowości rogówki,
• stan zapalny,
• problemy dotyczące położenia implantu.

Poprawienie jakości obrazu centralnego może zmniejszyć uciążliwość dodatkowych zjawisk wzrokowych.

Leczenie utrzymujących się dolegliwości

Jeśli dysfotopsja jest silna, nie słabnie przez dłuższy czas i wyraźnie ogranicza codzienne funkcjonowanie, okulista może rozważyć leczenie zabiegowe. W zależności od budowy oka i podejrzewanego mechanizmu może ono obejmować odpowiednie zmodyfikowanie ułożenia implantu, wszczepienie dodatkowej soczewki lub wymianę soczewki wewnątrzgałkowej. Są to rozwiązania przeznaczone dla wybranych pacjentów po szczegółowej diagnostyce.

Kapsulotomia tylna laserem YAG nie jest uniwersalnym leczeniem cienia wynikającego z dysfotopsji ujemnej. Stosuje się ją przede wszystkim przy zmętnieniu tylnej torebki soczewki. Wykonanie jej bez właściwego rozpoznania może nie usunąć objawów dysfotopsji, a także utrudnić ewentualną późniejszą wymianę implantu.

Czy rodzaj soczewki ma znaczenie?

Budowa soczewki wewnątrzgałkowej może wpływać na sposób załamywania i odbijania światła. Znaczenie mogą mieć:

• materiał implantu,
• współczynnik załamania światła,
• kształt i wykończenie jego krawędzi,
• średnica części optycznej,
• budowa elementów stabilizujących soczewkę,
• położenie implantu względem źrenicy i osi widzenia.

Nie oznacza to jednak, że istnieje jeden rodzaj soczewki, który całkowicie eliminuje ryzyko dysfotopsji u każdego pacjenta. Efekt zależy również od anatomii oka, wielkości źrenicy, stanu rogówki i indywidualnej reakcji układu wzrokowego. Przed operacją warto omówić z lekarzem codzienne potrzeby, sposób pracy, prowadzenie samochodu po zmroku i oczekiwania dotyczące niezależności od okularów. Dobór soczewki powinien opierać się na wynikach badań oraz świadomej rozmowie o możliwych korzyściach i ograniczeniach.

Cień po operacji zaćmy a opieka w Klinice Provisus

W Klinice Provisus przeprowadzamy diagnostykę, kwalifikację, dobór soczewki wewnątrzgałkowej oraz wykonujemy operacje zaćmy. Po zabiegu pacjent otrzymuje zalecenia i pozostaje objęty opieką pooperacyjną. Zakres leczenia obejmuje także ocenę niepokojących zmian widzenia. Jeżeli po operacji pojawia się cień, ciemny łuk albo półksiężyc, warto przekazać podczas kontaktu:

• w którym oku występuje objaw,
• kiedy został zauważony,
• czy cień jest stały czy się przesuwa,
• czy powiększa się,
• czy występują błyski, męty, ból lub pogorszenie widzenia.

Takie informacje pomagają ocenić, czy potrzebna jest planowa kontrola, czy pilne badanie.

Dysfotopsje po operacji zaćmy – FAQ

Źródła:

1. Pusnik A., Petrovski G., Lumi X., „Dysphotopsias or Unwanted Visual Phenomena after Cataract Surgery”
2. Wanniarachchi K., Mehta J.S., „Management of positive and negative dysphotopsia postcataract surgery – A literature review”
3. Holladay J.T., Simpson M.J., „Negative dysphotopsia: Causes and rationale for prevention and treatment”, „Journal of Cataract and Refractive Surgery”
4. European Society of Cataract and Refractive Surgeons, „Managing dysphotopsia after cataract surgery”.
5. National Eye Institute, „Retinal Detachment”