Biometria oka przed operacją zaćmy – jak oblicza się moc soczewki?

Przed operacją zaćmy konieczne jest nie tylko potwierdzenie zmętnienia naturalnej soczewki, ale również dokładne zmierzenie budowy oka. Służy do tego biometria oka przed operacją zaćmy, na podstawie której oblicza się moc soczewki wewnątrzgałkowej wszczepianej podczas zabiegu.

Wynik biometrii wpływa na to, jaka korekcja optyczna zostanie uzyskana po usunięciu zaćmy. Do obliczeń wykorzystuje się między innymi długość gałki ocznej, krzywiznę rogówki oraz parametry przedniego odcinka oka. Dane są następnie analizowane za pomocą odpowiednich formuł matematycznych, z uwzględnieniem rodzaju implantu i planowanego efektu widzenia.

Biometria nie jest tym samym co wybór rodzaju soczewki. Najpierw należy ustalić, czy pacjent potrzebuje soczewki jednoogniskowej, torycznej, EDoF lub innego rozwiązania, a następnie obliczyć moc konkretnego implantu. Ostateczna decyzja uwzględnia wyniki badań, stan oka, codzienne potrzeby pacjenta oraz możliwość korzystania z okularów po zabiegu.

Najważniejsze informacje

• Biometria oka przed operacją zaćmy służy do obliczenia mocy soczewki, która zastąpi zmętniałą naturalną soczewkę.
• Najważniejszymi pomiarami są długość osiowa gałki ocznej oraz krzywizna i moc optyczna rogówki.
• Nowoczesne urządzenia mogą mierzyć również głębokość komory przedniej, grubość naturalnej soczewki i inne parametry anatomiczne.
• Wyniki wprowadza się do formuły obliczeniowej, która przewiduje położenie implantu i refrakcję po zabiegu.
• Nie istnieje jedna formuła najlepsza dla każdego oka. Innego podejścia mogą wymagać oczy bardzo krótkie, bardzo długie, z nieregularną rogówką lub po laserowej korekcji wzroku.
• Suchość oka i niestabilny film łzowy mogą zaburzać pomiary rogówki, dlatego czasami biometrię trzeba powtórzyć po przygotowaniu powierzchni oka.
• Przy bardzo gęstej zaćmie, gdy pomiar optyczny nie jest możliwy, można zastosować biometrię ultradźwiękową.
• Dokładna biometria zmniejsza ryzyko pozostania nieplanowanej wady wzroku, ale nie gwarantuje całkowitego braku okularów.
• W Klinice Provisus przeprowadzamy kwalifikację, dobieramy soczewkę wewnątrzgałkową i wykonujemy operacje zaćmy.

Czym jest biometria oka?

Biometria oka to zestaw pomiarów opisujących wymiary i właściwości optyczne gałki ocznej. Wykonuje się ją przed wszczepieniem sztucznej soczewki, aby obliczyć moc implantu potrzebną do uzyskania zaplanowanego widzenia po zabiegu.

Naturalna soczewka odpowiada za część mocy optycznej oka. Podczas operacji zaćmy jest usuwana, dlatego jej funkcję musi przejąć soczewka wewnątrzgałkowa. Implanty są dostępne w różnych mocach wyrażanych w dioptriach. Dobór przypadkowej lub standardowej mocy mógłby pozostawić znaczną krótkowzroczność albo nadwzroczność, dlatego przed zabiegiem potrzebne są indywidualne obliczenia.

Biometria jest jednym z podstawowych elementów kwalifikacji do operacji zaćmy, obok oceny ostrości wzroku, badania w lampie szczelinowej i pomiaru ciśnienia wewnątrzgałkowego. Nie zastępuje jednak oceny siatkówki, plamki, nerwu wzrokowego ani pozostałych struktur mogących wpływać na końcową jakość widzenia.

Jakie parametry mierzy się podczas biometrii?

Zakres pomiarów zależy od zastosowanego urządzenia i rodzaju planowanej soczewki. Najważniejsze są długość osiowa oka i moc optyczna rogówki, jednak nowoczesne formuły mogą wykorzystywać również dodatkowe dane.

Długość osiowa gałki ocznej – AL

Długość osiowa, oznaczana jako AL od angielskiego axial length, opisuje odległość pomiędzy przednią częścią oka a siatkówką. Jest jednym z najważniejszych parametrów przy obliczaniu mocy soczewki.

Oko krótsze zwykle wymaga implantu o większej mocy dodatniej. W oku długim, często występującym przy wysokiej krótkowzroczności, potrzebna moc soczewki może być mniejsza. Nawet niewielka niedokładność pomiaru długości osiowej może wpłynąć na przewidywaną wadę wzroku po zabiegu, dlatego pomiar musi być powtarzalny i prawidłowo wykonany.

Krzywizna i moc rogówki – K1 i K2

Rogówka stanowi główny element załamujący światło w oku. Podczas keratometrii mierzy się jej krzywiznę w dwóch głównych południkach. Wyniki mogą być oznaczone jako K1 i K2 i są zazwyczaj wyrażane w dioptriach.

Jeżeli wartości K1 i K2 znacznie się różnią, może to wskazywać na astygmatyzm rogówkowy. Przy regularnym astygmatyzmie można rozważyć soczewkę toryczną, która poza zastąpieniem naturalnej soczewki pomaga skorygować również tę wadę.

Przed doborem implantu torycznego potrzebna jest bardziej szczegółowa ocena rogówki. Poza standardową keratometrią może obejmować topografię lub tomografię, analizę osi astygmatyzmu i ocenę tylnej powierzchni rogówki.

Głębokość komory przedniej – ACD

ACD, czyli głębokość komory przedniej, opisuje odległość pomiędzy rogówką a przednią powierzchnią naturalnej soczewki. Parametr ten pomaga formułom przewidywać, w jakim położeniu znajdzie się implant po zabiegu.

Znaczenie wyniku zależy od sposobu pomiaru. Niektóre urządzenia liczą odległość od przedniej powierzchni rogówki, a inne od jej tylnej powierzchni. Z tego powodu wartości uzyskanych różnymi aparatami nie zawsze można bezpośrednio porównywać.

Więcej o interpretacji tego parametru można przeczytać w artykule „Co oznacza głębokość komory przedniej w wyniku badania oka?”.

Grubość naturalnej soczewki – LT

Grubość soczewki, oznaczana jako LT od lens thickness, może być wykorzystywana przez nowoczesne formuły do dokładniejszego przewidywania położenia soczewki wewnątrzgałkowej.

Naturalna soczewka zmienia swoje wymiary między innymi wraz z wiekiem i rozwojem zaćmy. Jej grubość, w połączeniu z głębokością komory i długością oka, dostarcza dodatkowych informacji o anatomii przedniego odcinka.

Średnica rogówki – WTW

Parametr WTW, czyli white to white, opisuje poziomą odległość pomiędzy brzegami widocznej rogówki. Nie jest podstawowym składnikiem wszystkich formuł, ale może być wykorzystywany w niektórych metodach obliczeniowych oraz podczas planowania wybranych zabiegów.

Grubość rogówki i całkowita moc rogówki

Niektóre urządzenia mierzą również centralną grubość rogówki oraz jej przednią i tylną powierzchnię. Ma to szczególne znaczenie przy astygmatyzmie, nieregularnej rogówce oraz po wcześniejszych zabiegach laserowych.

Standardowa keratometria szacuje całkowitą moc rogówki przede wszystkim na podstawie jej przedniej powierzchni. Nowocześniejsze metody mogą uwzględniać także tylną powierzchnię i obliczać tak zwaną keratometrię całkowitą.

Jak wygląda badanie biometryczne?

Biometria optyczna jest zazwyczaj badaniem bezkontaktowym. Pacjent opiera brodę i czoło na podpórkach urządzenia, patrzy na wskazany punkt, a aparat wykonuje pomiary obu oczu. Badanie nie wymaga dotykania powierzchni oka i zwykle trwa krótko.

Uzyskanie wiarygodnego wyniku wymaga prawidłowego ustawienia oka oraz skupienia wzroku na znaczniku. Urządzenie może wykonać kilka pomiarów i ocenić ich powtarzalność. Jeśli wartości znacznie się różnią, badanie może zostać powtórzone.

Wynik biometrii nie powinien być analizowany wyłącznie automatycznie. Okulista sprawdza, czy pomiary są spójne, czy odpowiadają budowie oka i czy nie występują czynniki mogące obniżyć ich wiarygodność.

Biometria optyczna czy ultradźwiękowa?

Obecnie pomiary często wykonuje się za pomocą biometrii optycznej. Metoda wykorzystuje światło do określenia długości oka oraz innych parametrów i nie wymaga kontaktu sondy z rogówką.

Przy bardzo gęstej lub dojrzałej zaćmie światło może jednak nie przechodzić przez zmętniałą soczewkę w stopniu pozwalającym uzyskać prawidłowy wynik. W takiej sytuacji stosuje się biometrię ultradźwiękową typu A-scan. Badanie wykorzystuje falę ultradźwiękową do pomiaru długości gałki ocznej.

USG typu B-scan może być dodatkowo wykorzystane do oceny tylnego odcinka oka, gdy zaawansowana zaćma uniemożliwia obejrzenie siatkówki podczas standardowego badania.

Jak na podstawie biometrii oblicza się moc soczewki?

Urządzenie biometryczne dostarcza pomiarów, ale samo zmierzenie oka nie kończy procesu. Dane należy wprowadzić do odpowiedniej formuły obliczeniowej.

W uproszczeniu formuła bierze pod uwagę:

• długość osiową oka,
• moc optyczną rogówki,
• przewidywane położenie soczewki po operacji,
• parametry przedniego odcinka oka,
• stałą przypisaną do konkretnego modelu implantu,
• docelową wadę wzroku po zabiegu.

Na tej podstawie program przedstawia dostępne moce soczewek i przewidywany wynik refrakcyjny dla każdej z nich. Lekarz wybiera rozwiązanie najbardziej zbliżone do ustalonego celu, uwzględniając budowę oka i charakterystykę konkretnego implantu.

Czym jest przewidywane położenie soczewki?

Jednym z trudniejszych elementów obliczenia jest oszacowanie, gdzie soczewka wewnątrzgałkowa znajdzie się po operacji. Parametr ten jest określany jako ELP, czyli effective lens position.

Niewielkie różnice w położeniu implantu mogą wpływać na końcową refrakcję. Ponieważ nie można zmierzyć przyszłego położenia soczewki przed operacją, formuła przewiduje je na podstawie takich danych jak długość oka, głębokość komory przedniej, krzywizna rogówki czy grubość naturalnej soczewki.

Nowoczesne formuły różnią się między innymi liczbą wykorzystywanych parametrów i sposobem szacowania ELP.

Jakie formuły stosuje się do obliczania soczewki?

W okulistyce stosuje się wiele formuł, między innymi Barrett Universal II, Kane, EVO, Haigis, Holladay czy Hoffer Q. Pacjent zwykle nie widzi ich nazw w podstawowym opisie wyniku, ale są one częścią oprogramowania urządzeń lub kalkulatorów używanych przez lekarzy.

Nie istnieje jedna formuła, która daje najlepszy wynik w każdym oku. Przy jej wyborze bierze się pod uwagę między innymi długość gałki ocznej, budowę przedniego odcinka oka, stan rogówki, wcześniejsze zabiegi oraz rodzaj planowanej soczewki.

Formuły nowszej generacji pozwalają uzyskiwać bardziej powtarzalne wyniki w szerokim zakresie długości gałki ocznej. Oczy bardzo krótkie, bardzo długie, ze stożkiem rogówki lub po wcześniejszej laserowej korekcji wzroku wymagają zastosowania metod dostosowanych do ich specyficznej budowy.

Czy obliczana jest jedna moc soczewki?

Wynik nie zawsze wskazuje jedną bezwzględnie prawidłową moc. Soczewki są produkowane w określonych odstępach mocy, dlatego program może przedstawić kilka najbliższych wariantów wraz z przewidywaną refrakcją.

Przykładowo jedna moc może prowadzić do niewielkiej nadwzroczności, a sąsiednia do niewielkiej krótkowzroczności. Lekarz wybiera rozwiązanie najlepiej odpowiadające zaplanowanemu efektowi widzenia oraz potrzebom pacjenta.

Nie oznacza to niedokładności badania. Wynika to z dostępnego zakresu mocy implantów oraz z faktu, że formuły przewidują biologiczny i optyczny efekt zabiegu, którego nie można zagwarantować z matematyczną dokładnością.

Czym jest docelowa refrakcja?

Docelowa refrakcja to planowana wada wzroku po operacji. Często dąży się do dobrego widzenia do dali, ale nie jest to jedyne możliwe rozwiązanie.

W zależności od potrzeb pacjenta lekarz może zaplanować:

• wynik zbliżony do zera dla dobrego widzenia do dali,
• niewielką krótkowzroczność u osoby, która chce czytać z bliska,
• różne cele dla obu oczu w ramach monowizji,
• odpowiedni wynik dla soczewki wieloogniskowej lub EDoF,
• korekcję astygmatyzmu za pomocą implantu torycznego.

Wybór celu powinien zostać omówiony przed zabiegiem. Zależy on od rodzaju soczewki, oczekiwań pacjenta i jego preferencji dotyczących korzystania z okularów.

Moc a rodzaj soczewki – to nie jest to samo

Moc soczewki określa, jak silnie implant załamuje światło. Rodzaj soczewki opisuje natomiast jej konstrukcję i zakres widzenia, jaki może zapewnić.

Przykładowo soczewka może być:

• jednoogniskowa,
• jednoogniskowa asferyczna,
• toryczna,
• wieloogniskowa,
• o wydłużonej głębi ostrości – EDoF.

Dla każdego z tych implantów nadal trzeba indywidualnie obliczyć właściwą moc. Sam wybór zaawansowanego modelu nie zastępuje biometrii i nie gwarantuje oczekiwanego widzenia bez prawidłowych pomiarów.

Dostępne rozwiązania opisujemy szerzej na stronie soczewki wewnątrzgałkowe.

Biometria a soczewka toryczna

Soczewka toryczna służy do korekcji regularnego astygmatyzmu rogówkowego. W jej przypadku należy obliczyć nie tylko podstawową moc sferyczną, ale także moc cylindra i oś, w której implant ma zostać ustawiony.

Planowanie może uwzględniać:

• wartość i oś astygmatyzmu rogówkowego,
• astygmatyzm tylnej powierzchni rogówki,
• astygmatyzm wywołany nacięciem chirurgicznym,
• położenie planowanego nacięcia,
• przewidywane położenie soczewki,
• stabilność i regularność pomiarów.

Z tego powodu przed wyborem implantu torycznego często wykonuje się topografię albo tomografię rogówki. Pomiary powinny być powtarzalne, ponieważ błąd wartości lub osi astygmatyzmu może ograniczyć efekt korekcji.

Dlaczego suchość oka może wpłynąć na wynik?

Pomiary krzywizny rogówki są wykonywane przez film łzowy pokrywający jej powierzchnię. Jeżeli film łzowy jest niestabilny, powierzchnia optyczna oka może chwilowo zmieniać swoje właściwości.

Suchość oka może powodować:

• różnice pomiędzy kolejnymi pomiarami keratometrii,
• zmiany wartości astygmatyzmu,
• trudności z wyznaczeniem jego osi,
• nieregularne wyniki topografii,
• wahania ostrości widzenia.

Jeżeli pomiary nie są powtarzalne, lekarz może zalecić wcześniejsze leczenie powierzchni oka i ponowne wykonanie biometrii. ESCRS zaleca rozpoznanie oraz rozważenie leczenia zespołu suchego oka przed operacją zaćmy.

Biometria po laserowej korekcji wzroku

Pacjent powinien poinformować lekarza o przebytych zabiegach LASIK, PRK, SMILE lub wcześniejszej keratotomii radialnej. Procedury te zmieniają kształt rogówki i relację pomiędzy jej przednią a tylną powierzchnią.

Standardowa keratometria i klasyczne formuły mogą w takich oczach nieprawidłowo ocenić moc rogówki. Stosuje się więc specjalne metody obliczeniowe, takie jak formuły przeznaczone do oczu po korekcji refrakcyjnej lub kalkulatory uwzględniające przebyty zabieg.

Pomocna może być wcześniejsza dokumentacja zawierająca wadę wzroku i parametry rogówki sprzed laserowej korekcji, chociaż nowoczesne metody pozwalają wykonywać obliczenia także wtedy, gdy pacjent nie ma takich danych. Należy jednak poinformować go o większym ryzyku nieprzewidzianego wyniku refrakcyjnego.

Biometria w bardzo krótkim lub bardzo długim oku

Oczy o nietypowej długości osiowej wymagają szczególnej analizy. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów z wysoką krótkowzrocznością, dużą nadwzrocznością lub niestandardową budową przedniego odcinka.

W takich przypadkach:

• niewielki błąd pomiaru może mieć większe znaczenie dla wyniku,
• poszczególne formuły mogą podawać różne przewidywania,
• lekarz może porównać wyniki kilku metod,
• konieczna może być dodatkowa ocena siatkówki lub rogówki,
• dobór implantu powinien uwzględniać całą anatomię oka.

Wytyczne zalecają stosowanie formuł nowszej generacji w oczach o skrajnych długościach osiowych.

Biometria przy stożku rogówki i nieregularnym astygmatyzmie

Stożek rogówki i inne nieprawidłowości jej kształtu mogą utrudniać wiarygodne określenie mocy optycznej rogówki. Wyniki zależą wtedy między innymi od stopnia zaawansowania choroby, regularności centralnej części rogówki oraz stabilności zmian.

Przed obliczeniem soczewki może być potrzebna:

• topografia lub tomografia rogówki,
• ocena przedniej i tylnej powierzchni,
• sprawdzenie stabilności choroby,
• porównanie kilku pomiarów,
• wykorzystanie formuł przeznaczonych dla oczu ze stożkiem rogówki.

Wynik pooperacyjny jest w takich przypadkach trudniejszy do przewidzenia, dlatego pacjent powinien znać możliwe ograniczenia jeszcze przed wyborem implantu.

Dlaczego biometrię czasami trzeba powtórzyć?

Powtórzenie badania nie oznacza, że pierwsze zostało wykonane nieprawidłowo. Może być potrzebne, gdy:

• kolejne pomiary znacznie się różnią,
• pacjent miał trudność z utrzymaniem fiksacji,
• powierzchnia oka jest sucha lub podrażniona,
• wartości obu oczu są nietypowo rozbieżne,
• występuje nieregularny astygmatyzm,
• zaćma jest bardzo gęsta,
• pacjent nosił soczewki kontaktowe,
• planowana jest soczewka toryczna, EDoF lub wieloogniskowa,
• wcześniejszy zabieg zmienił kształt rogówki.

Lekarz może zalecić odstawienie soczewek kontaktowych na określony czas, leczenie powierzchni oka albo wykonanie dodatkowych badań. Czas przerwy zależy od rodzaju soczewek i stanu rogówki, dlatego należy przestrzegać zaleceń przekazanych przez klinikę, zamiast stosować jedną uniwersalną regułę.

Czy wynik obu oczu powinien być taki sam?

Oba oczy jednej osoby często mają zbliżone parametry, ale ich długość, krzywizna rogówki i astygmatyzm mogą się różnić. Z tego powodu biometrię wykonuje się osobno dla każdego oka.

Jeśli różnica jest duża albo nie odpowiada wcześniejszej wadzie wzroku, lekarz powinien sprawdzić jakość pomiarów i możliwe przyczyny. Czasami konieczne jest ich powtórzenie lub porównanie wyniku z innym urządzeniem.

Przy planowaniu operacji drugiego oka można również uwzględnić wynik refrakcyjny uzyskany po pierwszym zabiegu. Nie oznacza to prostego zastosowania identycznej mocy, ponieważ każde oko nadal wymaga indywidualnych obliczeń.

Czy dokładna biometria gwarantuje brak okularów?

Nie. Biometria zwiększa prawdopodobieństwo osiągnięcia zaplanowanej refrakcji, ale wynik zależy również od:

• gojenia rogówki,
• ostatecznego położenia implantu,
• stanu siatkówki i nerwu wzrokowego,
• regularności rogówki,
• ewentualnego astygmatyzmu,
• rodzaju wszczepionej soczewki,
• indywidualnej reakcji oka.

Nawet po prawidłowo wykonanym zabiegu może pozostać niewielka wada wzroku. Przy soczewce jednoogniskowej okulary do bliży są zwykle nadal potrzebne, jeżeli implant został dobrany przede wszystkim do widzenia w dal.

Więcej czynników wpływających na końcowy efekt omawiamy w artykule „Co decyduje o jakości widzenia po operacji wymiany soczewki?”.

Jak przygotować się do biometrii oka?

Przed badaniem warto:

• zabrać wcześniejszą dokumentację okulistyczną,
• poinformować lekarza o laserowej korekcji wzroku i innych operacjach oka,
• podać informacje o noszeniu soczewek kontaktowych,
• przekazać, czy występuje suchość, pieczenie lub wahania ostrości,
• zabrać dane dotyczące wcześniej wszczepionych implantów,
• zastanowić się, na jakiej odległości pacjent chce widzieć bez okularów.

Nie należy samodzielnie odstawiać kropli ani soczewek kontaktowych bez uzgodnienia. Klinika powinna przekazać indywidualne zalecenia, jeżeli przed badaniem potrzebna jest przerwa w ich używaniu.

Badania w Klinice Provisus

W Klinice Provisus wykonujemy diagnostykę i kwalifikację do operacji zaćmy, analizujemy pomiary potrzebne do obliczenia mocy soczewki i omawiamy z pacjentem dostępne rodzaje implantów.

Podczas planowania leczenia bierzemy pod uwagę:

• budowę i parametry obu oczu,
• zaawansowanie zaćmy,
• wadę wzroku i astygmatyzm,
• stan rogówki, siatkówki i nerwu wzrokowego,
• dotychczasowe operacje okulistyczne,
• oczekiwaną jakość widzenia na poszczególnych odległościach,
• codzienne potrzeby i możliwość korzystania z okularów.

Po przeprowadzeniu kwalifikacji i ustaleniu odpowiedniego rozwiązania wykonujemy operację zaćmy, podczas której zmętniała naturalna soczewka zostaje usunięta i zastąpiona dobranym implantem. Pacjent pozostaje następnie objęty opieką pooperacyjną.

Biometria oka przed operacją zaćmy – FAQ

Źródła:

1. European Society of Cataract and Refractive Surgeons, „ESCRS Recommendations for Cataract Surgery”
2. National Center for Biotechnology Information, „Optical Biometry”
3. Stopyra W. i wsp., „Intraocular Lens Power Calculation Formulas – A Systematic Review”, „Ophthalmology and Therapy”, 2023
4. Venkateswaran N. i wsp., „Ocular Surface Optimization before Cataract Surgery”, „Saudi Journal of Ophthalmology”, 2022